Gevelreiniging: alle methoden vergeleken

"Gevelreiniging" is geen enkelvoudige dienst. Er bestaan ruwweg tien werkwijzen, die onderling sterk verschillen in agressiviteit, kosten en risico. De verkeerde methode op de verkeerde ondergrond veroorzaakt schade die niet meer te herstellen is: een opengewerkte steen kan niet worden dichtgemaakt. Op deze pagina zetten wij alle gangbare methoden op een rij, met per methode waar het wel en niet voor bedoeld is.

De belangrijkste regel vooraf: de methode volgt uit de combinatie van ondergrond en vervuiling, niet uit wat de uitvoerder toevallig op de wagen heeft staan.

Bakhuid, vormhuid en sinterhuid: wat het is en waarom het ertoe doet

Een baksteen is niet overal even dicht. Tijdens het vormen en bakken ontstaat aan de buitenzijde een dichtere, hardere buitenlaag. Bij handvormsteen heet die laag doorgaans de vormhuid of bezande laag; bij hard gebakken steen spreekt men van de sinterhuid; in de praktijk gebruikt men vaak de verzamelterm bakhuid. Die buitenlaag heeft een lagere porositeit dan de kern en werkt als de natuurlijke waterkering van de steen.

Er is nuance in de vakliteratuur. Het Kennisnetwerk Baksteenmetselwerk merkt op dat moderne, homogeen gebakken stenen in theorie geen aparte bakhuid hebben, omdat de structuur door de hele steen gelijk is. Tegelijk waarschuwt de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed uitdrukkelijk dat te intensief reinigen de vormhuid van baksteen kan aantasten, waardoor de steen poreus wordt en meer water opneemt. Beide zijn waar: bij homogene strengpersstenen is het effect kleiner, bij handvormsteen, gereduceerd gebakken steen en historisch metselwerk is het effect groot.

Waarom beschadiging een probleem creëert dat er eerst niet was:

• De steen neemt na de reiniging meer regenwater op dan daarvoor. De gevel is dus natter, niet droger.
• Meer water in de steen betekent meer risico op vorstschade, want bevriezend water zet uit in de poriën.
• Een opengewerkt, ruwer oppervlak vervuilt sneller en houdt algen en mos beter vast. De gevel wordt dus juist sneller weer vies.
• De schade is onomkeerbaar. U kunt vuil verwijderen, maar u kunt geen bakhuid terugleggen.

Het Kennisnetwerk adviseert daarom om bij waardevol metselwerk de wateropname vóór en ná reiniging te meten, bijvoorbeeld met een Karsten-buis. Dat is bij een normale woning niet gebruikelijk, maar het achterliggende principe geldt overal: reinig zo zacht als mogelijk en zo hard als nodig, en zet altijd eerst een proefvlak.

Reiniging met water

Hogedrukreiniging, koud water

Water onder druk, meestal via een vlakspuitkop of een oppervlaktereiniger. Bij gevels wordt in de praktijk gewerkt tussen ongeveer 30 en 150 bar, afhankelijk van ondergrond en mondstuk.

Geschikt voor: robuuste, hard gebakken baksteen, betonsteen, beton, bestrating en dichte natuursteen met lichte tot matige vervuiling zoals algen, groene aanslag en stof.

Niet geschikt voor: handvormsteen en historisch metselwerk, kalkvoegen, crepi en sierpleister, cellenbeton, zachte natuursteen, vezelcementplaat en hout.

Risico's: het opblazen van de bakhuid, het uitspoelen van voegwerk, water dat via voegen en naden achter de gevel komt en het inspuiten van water in de spouw of achter kozijnen. Bij crepi is het risico bijzonder groot: een gangbare hogedrukreiniger levert 100 tot 150 bar, terwijl sierpleister in de regel niet meer dan 20 tot 30 bar verdraagt. Dan laat het bindmiddel los en ontstaan scheurtjes waar juist wél water in loopt.

Hogedrukreiniging, warm water

Zelfde principe, maar met verwarmd water, doorgaans tussen 60 en 90 °C. De warmte doet een deel van het werk, waardoor de druk lager kan.

Geschikt voor: vette vervuiling, roet, uitlaatgasaanslag en hardnekkige algen op stevige ondergronden. Werkt in de regel sneller dan koud water en vergt minder mechanische kracht.

Niet geschikt voor: dezelfde kwetsbare ondergronden als bij koud water, en daarnaast alle materialen die slecht tegen thermische schok kunnen, zoals sommige natuursteensoorten en gebrande of gescheurde steen.

Lagedrukreiniging

Reiniging met een groot watervolume bij lage druk, vaak onder 30 bar, soms in combinatie met borstelen. Een variant hiervan is het langdurig vernevelen of "vloeien" van water over de gevel om vuilkorsten los te weken.

Geschikt voor: kwetsbare ondergronden, historisch metselwerk, gipskorsten en algemene lichte vervuiling. Dit is de zachtste watermethode die er is.

Niet geschikt voor: situaties waarin de gevel niet lang nat mag zijn. Het langdurig bevochtigen kan de muur oververzadigen, wat vochtdoorslag naar binnen, zoutuitbloei en nieuwe begroeiing kan veroorzaken. Bij massief metselwerk zonder spouw is dat een reëel bezwaar.

Stoomreiniging

Reiniging met hete waterdamp of heet water bij lage druk, doorgaans tussen 90 en 150 °C. De temperatuur en niet de druk doet het werk, wat het een van de vriendelijkste methoden maakt.

Geschikt voor: algen, mos, korstmos, groenaanslag, lichte vetten en organische vervuiling op vrijwel alle minerale ondergronden. Ook geschikt voor crepi en sierpleister, mits met lage druk en voldoende afstand gewerkt wordt. Er is geen chemie nodig, wat gunstig is bij tuinen en vijvers.

Niet geschikt voor: zware anorganische vervuiling zoals dikke gipskorsten en oude verflagen, en voor hout met een kwetsbare afwerking. Tegen diep ingedrongen roetaanslag is stoom vaak onvoldoende.

Softwashing

Reiniging bij zeer lage druk waarbij een reinigingsmiddel het werk doet in plaats van de waterstraal. In de gevel- en dakbranche wordt hiervoor doorgaans een biocide of een alkalisch reinigingsmiddel gebruikt, dat wordt opgebracht, laat inwerken en daarna wordt afgespoeld.

Geschikt voor: biologische vervuiling zoals algen, mossen en korstmossen op kwetsbare ondergronden waar mechanische reiniging schade zou geven. De reinigende werking gaat door na de behandeling: dode begroeiing spoelt in de weken daarna verder weg met de regen.

Niet geschikt voor: minerale vervuiling, roet en gipskorsten, want daar heeft een biocide geen effect op.

Belangrijk aandachtspunt: een middel dat organismen doodt is juridisch een biocide. In Nederland mogen alleen biociden worden gebruikt die door het Ctgb zijn toegelaten voor die toepassing, herkenbaar aan een toelatingsnummer op het etiket. Onverdunde chloorbleekloog of een willekeurig algenmiddel uit de bouwmarkt inzetten op een gevel is dus niet zonder meer toegestaan, en bovendien schadelijk voor beplanting, bodem en oppervlaktewater. Vraag welk middel gebruikt wordt en onder welk toelatingsnummer.

Straaltechnieken

Nevelstralen

Een fijne straal van water, lucht en een klein aandeel zeer fijn straalmiddel, aangebracht onder lage druk. De nevel schuurt het vuil weg zonder de steen mechanisch te belasten zoals droogstralen dat doet. Dit is de meest gebruikte professionele methode voor gevoelig baksteenmetselwerk in Nederland en Vlaanderen.

Geschikt voor: hardnekkige vervuiling op baksteen, vergipsing, oude verfresten, roetaanslag en historisch metselwerk, mits met de juiste korrel en druk. Voor gevoelige gevels adviseert de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed uitdrukkelijk lage druk, in de orde van enkele bar, met een fijnkorrelig straalmiddel zoals olivinezand of kalkmeel.

Niet geschikt voor: geglazuurde steen, dun stucwerk, vezelcementplaat, hout en zachte natuursteen. Ook hier geldt: een verkeerd gekozen korrel of te veel druk maakt van nevelstralen alsnog een agressieve methode.

Vochtstralen

Straaltechniek waarbij het straalmiddel bevochtigd wordt, wat de stofontwikkeling sterk beperkt en de agressiviteit iets tempert. Een tussenvorm tussen nevelstralen en droogstralen.

Geschikt voor: matig tot zwaar vervuilde, stevige baksteen en beton, en situaties in bewoond gebied waar stofoverlast een probleem is.

Niet geschikt voor: kwetsbare, zachte of historische ondergronden en alle materialen waarop nevelstralen al aan de grens zit.

Zandstralen en droogstralen

Droog straalmiddel onder hoge druk. Dit is de meest agressieve mechanische methode, en tegelijk de methode die in het verleden de meeste schade aan Nederlandse en Vlaamse gevels heeft veroorzaakt. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed stelt onomwonden dat door stralen de meeste gevels beschadigd zijn geraakt.

Geschikt voor: staalconstructies, zware betonconstructies en industriële toepassingen. Op woninggevels is het zelden de juiste keuze.

Niet geschikt voor: vrijwel alle baksteengevels, alle historische en monumentale gevels, pleisterwerk, natuursteen, kalkzandsteen en cellenbeton.

Risico: de bakhuid verdwijnt, de voeg wordt weggeslagen, het steenoppervlak wordt open en ruw, en de gevel neemt daarna structureel meer water op. Let ook op de onderlinge hardheidsverhouding: bij oud metselwerk is de voeg soms harder dan de steen, waardoor de steen als eerste wordt weggenomen. Vandaar de vaste regel: altijd eerst een proefvlak.

Lichtstralen

Verzamelnaam voor straaltechnieken met een zeer fijn en zacht straalmiddel bij lage druk, bijvoorbeeld glasparels, kalksteenmeel of aluminiumsilicaat. Bedoeld om vuil laagsgewijs af te nemen zonder de ondergrond aan te tasten.

Geschikt voor: fijn en detailwerk, gevoelige natuursteen, sierlijstwerk, ornamenten en situaties waarin een deel van de patina behouden moet blijven.

Niet geschikt voor: grote geveloppervlakken met zware vervuiling, simpelweg omdat het te arbeidsintensief en daarmee te duur wordt.

Droogijsstralen

Reiniging met korrels bevroren kooldioxide van ongeveer min 78 °C. De korrels raken het oppervlak, de vervuiling krimpt en scheurt door de koudeschok, en de korrel verdampt direct. Er blijft dus geen straalmiddel achter en er komt geen water aan te pas.

Geschikt voor: vet, olie, roet, brandschade, lijmresten, schimmel op hout en balkconstructies, en industriële installaties. Ideaal wanneer er geen water of afvalstof mag ontstaan, bijvoorbeeld in of rondom bewoonde ruimtes.

Niet geschikt voor: standaard geveltoepassing op baksteen. Het is duur, het is minder effectief tegen minerale vuilkorsten, en de koudeschok kan gevoelige materialen doen scheuren. Voor een woninggevel is het vrijwel nooit de rendabele keuze.

Chemische reiniging

Chemische reiniging werkt met zure, alkalische of oplosmiddelhoudende producten die de vervuiling chemisch aantasten. In deze categorie zitten ook complexonpasta's en enzymatische middelen.

Geschikt voor: vergipsing, cementsluier, kalkaanslag, roestvlekken, graffiti en zware minerale vuilkorsten. Het is de aangewezen methode wanneer water en mechanische kracht het vuil niet loskrijgen.

Niet geschikt voor: kalkhoudende ondergronden bij gebruik van zure middelen, dus kalksteen, marmer, kalkvoegen en cementgebonden pleisterwerk. Zuren tasten het kalkgebonden bindmiddel aan.

Risico's: het Kennisnetwerk Baksteenmetselwerk waarschuwt dat zure middelen alkalische delen in het metselwerk aantasten en dat daarbij reactieproducten achterblijven in de steen, die later opnieuw problemen kunnen geven. Zuren op algemeen gebruik worden ontraden; specifiek voor metselwerk ontwikkelde producten op basis van sulfaminezuur worden wel toepasbaar geacht. Verder is er milieurisico voor beplanting, bodem, oppervlaktewater en riolering, en is er sprake van naschade die pas maanden later zichtbaar wordt, zoals verkleuring en nieuwe uitbloei doordat zouten zijn ingebracht.

Praktisch: chemische reiniging vraagt volledige afscherming van kozijnen, glas, aluminium, zink en beplanting, ruime naspoeling en opvang van het spoelwater.

Vergelijkingstabel gevelreinigingsmethoden

Methode	Geschikt voor	Niet geschikt voor	Belangrijkste risico	Agressiviteit
Hogedruk koud water	Harde baksteen, beton, betonsteen, bestrating; algen en stof	Handvormsteen, historisch metselwerk, crepi, cellenbeton, hout, vezelcement	Bakhuid opblazen, voegwerk uitspoelen, water achter de gevel	Hoog
Hogedruk warm water	Vet, roet, hardnekkige algen op stevige ondergronden	Zachte natuursteen, pleisterwerk, hout, gescheurde steen	Zelfde als koud water plus thermische schok	Hoog
Lagedrukreiniging	Kwetsbare en historische gevels, lichte vervuiling	Massieve muren zonder spouw bij langdurige bevochtiging	Oververzadiging, vochtdoorslag, zoutuitbloei, hergroei	Laag
Stoomreiniging	Algen, mos, korstmos, organisch vuil; ook crepi en pleisterwerk	Gipskorsten, oude verflagen, kwetsbaar afgewerkt hout	Onvoldoende resultaat bij minerale vervuiling	Laag
Softwashing	Biologische groei op kwetsbare ondergronden	Roet, gips, cementsluier, minerale vuilkorsten	Gebruik van niet-toegelaten biocide, schade aan beplanting	Zeer laag mechanisch, chemisch matig
Nevelstralen	Baksteen, vergipsing, verfresten, historisch metselwerk bij lage druk	Geglazuurde steen, dun stucwerk, vezelcement, hout	Bakhuid aantasten bij verkeerde korrel of te veel druk	Matig, regelbaar
Vochtstralen	Matig tot zwaar vervuild stevig metselwerk en beton	Zachte, historische of gevoelige ondergronden	Oppervlakteverlies, voegschade	Matig tot hoog
Zandstralen en droogstralen	Staal, zware betonconstructies, industrie	Vrijwel alle woninggevels, monumenten, pleister, natuursteen	Onomkeerbaar verlies van bakhuid en voegwerk	Zeer hoog
Lichtstralen	Ornamenten, sierlijsten, gevoelige natuursteen, detailwerk	Grote vlakken met zware vervuiling	Hoge kosten, traag; bij te veel druk alsnog schade	Laag tot matig
Droogijsstralen	Vet, olie, roet, brandschade, hout, installaties	Reguliere baksteengevels, minerale vuilkorsten	Hoge kosten, koudeschok op gevoelig materiaal	Laag tot matig
Chemische reiniging	Vergipsing, cementsluier, roest, graffiti, zware vuilkorsten	Kalksteen, marmer, kalkvoegen bij zure middelen	Reactieproducten in de steen, verkleuring, milieuschade	Matig tot hoog

Hoe wij een methode kiezen

Wij bepalen de methode op locatie, in deze volgorde. Eerst het type ondergrond en de staat ervan, inclusief het voegwerk. Dan het type vervuiling: organisch, minerale korst, roet, verf of graffiti. Dan de omgeving: beplanting, vijver, buren, bestrating, riolering en bereikbaarheid. Vervolgens zetten wij een proefvlak op een minder in het oog springende plek en beoordelen wij het resultaat, zo nodig na een dag drogen, omdat een natte gevel altijd schoner lijkt dan hij is.

Uitgangspunt is de zachtst mogelijke methode die het gewenste resultaat haalt. Een gevel hoeft niet als nieuw te worden. Een gelijkmatig, rustig geveloppervlak zonder groenaanslag is bijna altijd het verstandige doel; een spierwitte gevel is dat zelden.

Wij werken vanuit Kapelle in Zeeland in heel Nederland en Vlaanderen. Wilt u weten welke methode bij uw gevel past, vraag dan een opname aan. Wij noemen pas een prijs nadat wij de gevel gezien hebben.