Doorslaand of optrekkend vocht? Zo herkent u het verschil

Vocht in een gevel is geen diagnose, maar een symptoom. Een donkere plek op een binnenmuur, een uitgeslagen plint of een muffe geur kan vier heel verschillende oorzaken hebben. Elke oorzaak vraagt een andere aanpak. Wie de diagnose overslaat en meteen een behandeling laat uitvoeren, betaalt vaak twee keer: eerst voor iets wat het probleem niet raakt, daarna alsnog voor het herstel dat wel nodig was.

Op deze pagina zetten wij de vier hoofdoorzaken naast elkaar: doorslaand vocht, optrekkend vocht (in Vlaanderen meestal opstijgend vocht genoemd), condensvocht en lekkage. Per type leest u waaraan u het herkent, waarmee het regelmatig wordt verward, en welke maatregel wel en niet helpt. Wij zijn zelf een gevelbedrijf en behandelen doorslaand vocht met reiniging, impregnering en coating. Juist daarom benoemen wij hier expliciet wat die behandelingen niet oplossen.

De vier hoofdoorzaken op een rij

Buildwise, het Belgische wetenschappelijk en technisch centrum voor het bouwbedrijf, onderscheidt bij vochtproblemen in muren onder meer infiltratie, inwendige en oppervlaktecondensatie, opstijgend vocht, hygroscopische zouten en bouwvocht. In de praktijk komt het bij een woninggevel neer op vier vragen: komt het vocht van buiten door de gevel heen, komt het van onderen uit de grond, ontstaat het binnen op een koud oppervlak, of loopt het via een defect punt naar binnen?

Het antwoord vindt u zelden in een vochtmeter alleen. U vindt het in de plaats van de vlek, het patroon ervan, de hoogte boven de vloer, de oriëntatie van de gevel en de samenhang met het weer. Die vijf gegevens leiden in de meeste gevallen al tot een werkbare conclusie.

1. Doorslaand vocht: regenwater dat door de gevel dringt

Doorslaand vocht ontstaat wanneer een gevel meer regenwater opneemt dan hij binnen de droogperiode weer kwijt kan. Het water dringt via de poriën van steen en voeg naar binnen en bereikt uiteindelijk het binnenspouwblad of, bij een massieve muur, de binnenzijde. Poreus of verweerd metselwerk, uitgesleten of gescheurde voegen, een dichtgeslibde spouw en zeer sterke slagregenbelasting zijn de gebruikelijke ingrediënten.

Waaraan herkent u het

• De vlek zit midden of hoog op de muur, niet aan de onderzijde bij de vloer.
• De vlek verschijnt of verergert na aanhoudende slagregen en trekt in droge periodes weer weg.
• Het probleem zit vaak op de west- of zuidwestgevel: de kant die in Nederland en Vlaanderen de meeste regen met wind meekrijgt.
• De gevel zuigt water op: sprenkelt u water op de steen, dan trekt het snel in en blijft de steen langdurig donker.
• De buitenzijde toont vaak losse, zanderige of holle voegen, scheurtjes in de voeg of sterk verweerde stenen.

Wat het niet is

Doorslaand vocht wordt verward met optrekkend vocht wanneer de vlek toevallig laag zit, bijvoorbeeld onder een raamdorpel of achter een terras. Kijk dan naar de bovengrens van de vlek: bij doorslag is die grillig en volgt hij het regenpatroon, bij optrekkend vocht is die vrij horizontaal en constant. Doorslaand vocht is ook geen condens: condens verschijnt bij koud weer en veel binnenvocht, niet bij storm.

Wat wel werkt

• Herstel van het voegwerk waar dat verweerd, hol of gescheurd is. Dit is bijna altijd de eerste stap; zonder gesloten voegwerk heeft een behandeling weinig zin.
• Reiniging van de gevel om aanslag, algen en vervuiling te verwijderen en de ondergrond beoordeelbaar en behandelbaar te maken.
• Impregneren (hydrofoberen): een indringend middel maakt de poriewand waterafstotend, zodat regenwater minder ver indringt terwijl waterdamp naar buiten kan blijven treden.
• Gevelcoating: een dekkende laag die de gevel afsluit voor water en tegelijk een nieuw uiterlijk geeft. Alleen zinvol op geschikte, gezonde en droge ondergronden.
• Bouwkundig herstel van scheuren, aansluitingen, dorpels en spouwmuurgebreken, wanneer die de werkelijke doorgang vormen.

Wat niet werkt

Impregneren van een gevel met open, uitgesleten voegen lost niets op: het middel dringt in de steen, maar het water loopt langs de voeg naar binnen. Ook een dampdichte afwerking op een muur die nog nat is, is een slecht idee. En impregneren of coaten is geen behandeling voor een lekkende goot of een scheur die dwars door de gevel loopt. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed wijst er bovendien op dat hydrofoberen bij monumenten in de meeste gevallen wordt ontraden, omdat de risico's daar zwaarder wegen dan het effect.

2. Optrekkend vocht (Vlaams: opstijgend vocht)

Optrekkend vocht komt vanuit de bodem. Water uit de grond wordt via de capillaire werking van steen, voeg en mortel omhoog getrokken in het muurwerk. Dat gebeurt wanneer de waterkerende laag in de muur ontbreekt, onderbroken is of overbrugd wordt, bijvoorbeeld doordat het maaiveld, een terras of een aangebracht pleisterlaagje hoger ligt dan die laag. Buildwise wijdt hier een aparte technische voorlichting aan, juist omdat de diagnose en de zouten die erbij horen specialistisch zijn.

Waaraan herkent u het

• De vlek zit onderaan de muur en loopt vanaf de vloer of de plint omhoog, vaak tot ergens tussen een halve en anderhalve meter.
• De bovengrens is vrij horizontaal en verandert nauwelijks van vorm.
• Het probleem is onafhankelijk van het weer aanwezig, ook na weken droogte, en is doorgaans in de winter het duidelijkst.
• Er is zoutuitbloei: witte, pluizige of kristallijne uitslag op steen, voeg of pleisterwerk. Zouten worden met het water meegevoerd en blijven achter waar het water verdampt.
• Pleisterwerk komt los, verf bladdert, behang laat aan de onderzijde los, plinten rotten en er hangt een muffe geur.

Wat het niet is

Optrekkend vocht wordt ten onrechte aangenomen bij elke natte plint. Een lekkende leiding onder de vloer, een verstopte hemelwaterafvoer die in de fundering uitmondt of een gevel die achter een verhoogd terras wegzakt, geven een vergelijkbaar beeld. Zoutuitbloei is het sterkste onderscheidende signaal, maar zouten kunnen ook uit oud metselwerk of uit strooizout komen. Bij twijfel is meting van het vochtgehalte en het zoutgehalte in geboorde monsters de enige betrouwbare route.

Wat wel werkt

• Injecteren van een chemische waterkering in de onderste laag van de muur, waarmee een nieuwe capillaire onderbreking wordt gemaakt.
• Bouwkundig herstel: het herstellen of aanbrengen van een waterkerende laag, het verlagen van het maaiveld of het terras, het aanbrengen van drainage of een kiezelstrook langs de gevel.
• Verwijderen van zouthoudend pleisterwerk en opnieuw afwerken met een daarvoor bedoeld saneerpleister, nadat de bron is weggenomen.
• Droogtijd geven. Ook na een geslaagde behandeling heeft een muur maanden nodig om uit te drogen; hoe dikker de muur, hoe langer.

Wat niet werkt

Impregneren en coaten helpen niet tegen optrekkend vocht. Een waterwerende behandeling remt de opname van regenwater aan de buitenzijde, maar doet niets aan het vochttransport vanuit de fundering. Sterker nog: wanneer de buitenzijde minder makkelijk kan drogen, kan het vochtfront hoger in de muur komen te liggen en kunnen zouten dieper in het metselwerk kristalliseren, met schade aan steen en voeg als gevolg. Buildwise formuleert het nuchter: een waterwerende behandeling lost niet op miraculeuze wijze alle vochtproblemen op. Wij voeren om die reden geen impregnering of coating uit op een gevel waarvan de onderzijde nog aantoonbaar optrekkend vocht bevat.

3. Condensvocht: vocht dat binnen ontstaat

Condensvocht komt niet van buiten. Warme binnenlucht bevat waterdamp; raakt die lucht een oppervlak dat kouder is dan het dauwpunt, dan slaat de damp neer als water. Koken, douchen, wassen, drogen en ademen leveren samen een aanzienlijke hoeveelheid vocht per etmaal.

Waaraan herkent u het

• Waterdruppels of beslagen ramen, vooral op enkel glas en op koude kozijndelen.
• Zwarte schimmelvlekken in hoeken, achter meubels en langs de aansluiting van muur en plafond: de plaatsen waar koudebruggen zitten.
• Het probleem is het ergst in slaapkamers, badkamers en keukens en in de koude maanden.
• De buitenzijde van de gevel is droog op momenten dat de binnenzijde nat aanvoelt.

Wat wel en niet werkt

Wat werkt: beter en constanter ventileren, vochtproductie afvoeren bij de bron (afzuigkap, badkamerventilatie), koudebruggen aanpakken en de binnentemperatuur stabieler houden. Wat niet werkt: een gevelbehandeling aan de buitenzijde. Impregneren of coaten verandert niets aan het binnenklimaat. Wij benoemen dit uitdrukkelijk, omdat condensvocht regelmatig wordt gepresenteerd als een gevelprobleem.

4. Lekkage: een defect op één punt

Een lekkage is lokaal en te herleiden tot een aanwijsbaar gebrek. De vlek volgt de zwaartekracht en heeft vaak een duidelijk beginpunt hoger in de constructie.

Waaraan herkent u het

• De vlek zit onder een specifiek bouwdeel: een dakrand, een goot, een dakkapel, een kozijnaansluiting, een balkon of een doorvoer.
• De vlek is scherp begrensd en groeit tijdens en direct na regen, soms met zichtbaar druppelen.
• Buiten ziet u een aanwijsbare oorzaak: een overlopende of verstopte goot, losgekomen kitwerk, een gescheurde aansluiting, een verzakte dorpel of een scheur in het metselwerk.
• Het probleem kan het hele jaar door optreden, ook bij windstille regen.

Wat wel en niet werkt

Herstel van het defect is de oplossing: goot en hemelwaterafvoer schoonmaken en repareren, loodslabben en aansluitingen herstellen, scheuren dichten, kitwerk vernieuwen, dakrand nakijken. Een gevelbehandeling over een lekkage heen is zinloos en verbergt het probleem alleen. Bij twijfel over de dakzijde kunt u terecht bij onze zusteronderneming daklatencoaten.nl.

Zelftest: twaalf vragen die u zelf kunt beantwoorden

Loop deze lijst langs met een notitieblok en, waar mogelijk, met foto's. De antwoorden zijn ook precies wat een adviseur van u wil weten.

• Op welke hoogte boven de vloer begint de vlek, en waar houdt hij op?
• Is de bovengrens van de vlek recht en horizontaal, of grillig?
• Wordt de vlek erger tijdens of na aanhoudende regen met wind?
• Blijft de vlek zichtbaar na twee of drie droge weken?
• Op welke windrichting ligt de betreffende gevel?
• Ziet u witte, poederige uitslag op steen, voeg, pleisterwerk of plint?
• Ligt het maaiveld, terras of tuinpad hoger dan de onderkant van het metselwerk?
• Zijn de voegen aan de buitenzijde hol, zanderig of gescheurd?
• Zit boven de vlek een goot, dakrand, dakkapel, balkon of kozijn?
• Beslaan de ramen in dezelfde ruimte, en zit er zwarte schimmel in de hoeken?
• Hoe wordt de ruimte geventileerd, en wordt er binnen was gedroogd?
• Is er recent aan de gevel gewerkt, geschilderd, gepleisterd of geïsoleerd?

Drie of meer antwoorden die naar dezelfde kolom van de tabel hieronder wijzen, geven een sterke richting. Wijzen de antwoorden naar twee kolommen, dan spelen er waarschijnlijk twee oorzaken tegelijk. Dat komt vaker voor dan mensen denken en is een goede reden om niet meteen tot uitvoering over te gaan.

Vergelijkingstabel: vier oorzaken naast elkaar

Kenmerk	Doorslaand vocht	Optrekkend vocht	Condensvocht	Lekkage
Plaats op de muur	Midden tot hoog	Onderaan, vanaf de vloer	Hoeken, koudebruggen, ramen	Onder een bouwdeel
Bovengrens vlek	Grillig, wisselend	Vrij horizontaal, constant	Diffuus, oppervlakkig	Scherp, met beginpunt
Verband met weer	Slagregen en wind	Geen; altijd aanwezig	Koude periode, veel binnenvocht	Elke regenbui
Gevelzijde	Vaak west of zuidwest	Elke zijde, ook binnenmuren	Elke zijde, aan de binnenkant	Bij het defect
Zoutuitbloei	Zelden	Kenmerkend	Nee	Zelden
Beslagen ramen	Nee	Nee	Kenmerkend	Nee
Reinigen zinvol	Ja, als voorbereiding	Niet als oplossing	Nee	Nee
Impregneren zinvol	Ja, na voegherstel	Nee, mogelijk schadelijk	Nee	Nee
Coaten zinvol	Ja, op geschikte ondergrond	Nee	Nee	Nee
Wat wel helpt	Voegherstel, impregneren, coaten	Injecteren, bouwkundig herstel	Ventileren, koudebruggen aanpakken	Reparatie van het defect

Wat impregneren en coaten wel en niet doen

Impregneren maakt de poriewanden van het metselwerk waterafstotend. Regenwater parelt af of dringt veel minder diep in, terwijl waterdamp de gevel nog kan verlaten. Het uiterlijk van de gevel verandert daarbij nauwelijks. Een gevelcoating sluit de gevel af met een dekkende laag en verandert het aanzicht wel; welke coating geschikt is, hangt af van steentype, ondergrond, dampopenheid en de staat van het voegwerk.

Beide behandelingen hebben hetzelfde toepassingsgebied: water dat van buiten door de gevel dringt. Ze doen niets tegen vocht uit de bodem, niets tegen condens en niets tegen een lekkage. Ze bieden ook geen isolatie en besparen geen energie; wie dat wel belooft, doet een claim die niet waargemaakt kan worden. En ze zijn niet op elke gevel toepasbaar: bij monumenten, bij sterk verzouten metselwerk en bij gevels die nog niet droog zijn, is afzien van behandeling vaak het juiste advies.

Wat een goede vochtdiagnose inhoudt

Een bruikbare diagnose bestaat uit een visuele opname van binnen én buiten, het vaststellen van de hoogte en het patroon van de vlekken, beoordeling van voegwerk, dorpels, goten en aansluitingen, en waar nodig metingen van het vochtgehalte in het metselwerk. Bij een vermoeden van optrekkend vocht hoort daar een beoordeling van zouten bij. Pas daarna volgt een advies met een uitvoeringsvoorstel, en niet andersom.

Vraag altijd om een schriftelijke opname met foto's en om een onderbouwing van de gekozen behandeling. Een bedrijf dat zonder inspectie een behandeling voorstelt, weet niet wat het behandelt.

Twijfelt u over uw situatie

Wij inspecteren gevels in Nederland en Vlaanderen en geven een eerlijk oordeel, ook wanneer dat betekent dat een gevelbehandeling niet de juiste oplossing is. Prijzen stellen wij per project op na inspectie; wij publiceren geen tarieven, omdat oppervlakte, hoogte, bereikbaarheid, staat van het voegwerk en het gekozen systeem te veel verschillen.

Gevellatencoaten, Coxstraat 32 in Kapelle (Zeeland). Telefoon +31 6 81879878, e-mail info@gevellatencoaten.nl. Voor daken werkt onze zusteronderneming daklatencoaten.nl.